SOYA FABRİKASININ TARİHSEL HİKAYESİ VE SOYA EKİMİ

SOYA FABRİKASININ TARİHSEL HİKAYESİ VE SOYA EKİMİ
Bu içerik 0 kez okundu.

 

Hikmet PALA

Ordu’da bir zamanlar fındığın yanında Çorum fasulyesi denilen soya tarımının yaygın bir şekilde yapıldığını görmekteyiz. Asıl vatanı Çin olarak bilinen soya bitkisi, ülkemizde ilk kez 1930’lu yıllarda girmiş ve uzun yıllar boyunca sadece Karadeniz Bölgesinde tarımı yapılmıştır. 1934 yılında kurulan Tokat Turhal Şeker Fabrikası’nda denenmesi soyanın bölgede Çorum fasulyesi adıyla tanınmasını sağlamıştır. Daha sonra ise Karadeniz bölgesinde üretimi yaygınlaşmıştır.

Yaygınlaşan soya tarımı hakkında üreticileri bilgilendirme amacıyla Ordu Tarım Direktörü(müdürü) Subhi Özkurt tarafından 1936 yılında ‘Soya’ adlı bir broşür hazırlanmış ve ücretsiz dağıtımı sağlanmıştır.

Tohumları yassı veya yuvarlak şekilde olan soya yetişme döneminde bol suya ihtiyaç duymaktaydı. Bu nedenle Karadeniz Bölgesi soya tarımı için uygundu ve nisan ayında ekilip, eylül ve ekim ayında hasatı yapılmaktaydı.

Ordu’da 1980 yılına kadar yetiştirilen soya dik büyüyen, küçük çalı görünümlü bir bitkidir. 30 cm ile 2 m arasında boylanabilmektedir. Beyaz veya mor renklerde çiçeğe sahiptir.

Soya her birinde 1-5 arasında tane bulunabilen baklalar oluşturan yazlık bir bitkidir.

Soya fasulyesinin üretimi 10 tonu geçince Ordu Soya Fabrikası’nın kurulması için 1957 yılında ilk girişim başlatılmıştır. Polonyalı Jakop firmasına ihale edilen fabrikanın yapımına 2 Mayıs 1963 tarihinde başlanmıştır. Makine ve tesisatın montajına 1963 yılının eylül ayında başlanmış ve 25 Şubat 1965 tarihinde bitirilmiştir. Aynı yılın nisan ayında denemelerin yapıldığı fabrika 12 Haziran 1965’te açılışı yapılarak üretime başlamıştır.

Soya Fabrikası’nın yapımı sırasında Jakop firmasının 24 mühendisi yanında 5 Türk mühendis, 11 teknisyen ve265 işçi çalışmıştı. Fabrikanın yapılış maliyeti 32 milyon lira olmuştu.

Fabrikanın açılışına Başbakan Yardımcısı Süleyman Demirel katılmıştır. Adalet Partisi Genel Başkanı ve Başbakan yardımcısı olan Süleyman Demirel, Soya Fabrikasının açılışı için Ordu’ya Sağlık Bakanı Faruk Sühan, Sanayi Bakanı Ali Naili Erdem, Ticaret Bakanı Mecit Zeren, Gümrük ve Tekel Bakanı Ahmet Topaloğlu, Maliye Bakanı İhsan Gürsan, 3 senatör ve 10 milletvekiliyle birlikte gelmiştir.

Fabrikanın açılışına CHP heyeti de Genel Sekreter Kemal Satır başkanlığında 3 eski bakan, 30 senatör ve milletvekilleri ile katılmıştır. Kemal Satır CHP Ordu il başkanlığında bir basın toplantısı düzenleyerek Adalet Partisi’ne tepki göstermiş ve ‘Soya Fabrikası bizim eserimiz’ demiştir. Kemal Satır “Bizim eserimiz olan ve 1957 yılında temelleri atılan Soya Fabrikasını kendi eserleriymiş gibi gövde gösterisi yaparak kasılanlara gülerim” demiş ve sözlerini şöyle sürdürmüştür;

“Biz Ordu’ya seçim propagandası yapmak için gelmedik, eserimizin açılışında bulunmak istedik.”

14 Haziran 1965 tarihli Ordu Gürses gazetesi, Soya Fabrikası’nın açılışını ‘Soya Fabrikamız hizmete girdi’ başlığıyla okuyucularına duyurmuştu. 12 Haziran 1965 Cumartesi günü CHP heyeti ile Başbakan Yardımcısı Süleyman Demirel başkanlığındaki Adalet Partiler, Ordu’ya gelmişler, Demirel, Deniz Lokantası önünde kendisini karşılayanlara kısa bir konuşma yapmıştır. Konuşmalardan sonra CHP’liler ve AP’liler fabrikayı birlikte gezerek yetkililerden bilgi almışlardır.

Dönem gazetelerinden öğrendiğimize göre fabrikanın açıldığı yıllarda Ordu köylerinde fındığın yanında ekonomik getirisi yüksek olacağı beklentisiyle soya ekimine hız verilmişti. Yukarıtepe, Bayadı, Saraycık, Gökömer ve Efirli köylerinde soya ekimine geçilmişti. Soya fasulyesinin alım fiyatı 85 ile 105 kuruş arasındaydı.

Soya Fabrikası’nın kurulması için ilk önce yerleşim yerlerinden uzak bir bölge düşünülmüştü. Ancak yetkililer daha sonra fabrikayı Gazhane mevkiinde üzerinde gecekonduların olduğu hazine arazisi üzerine yapmaya karar verdiler. 3 Ağustos 1957 tarihli Gürse gazetesinde Ali Rıza Gürsoy ‘Soya Fabrikası ve gecekondular’ başlıklı bir yazı kaleme alarak bu kararı eleştirmişti. Gürsoy yazısında yetkililerin bu kararı vermesinin nedenleri üzerinde duruyor, fabrikayı hazine arazisine kurarak arazi istimlak bedelinden kurtulmak ve gecekonduları ortadan kaldırmak gibi iki amaç olabileceğini ifade ediyor. Ancak bu kararın sosyal açıdan sağlıklı sonuçlar doğurmayacağını, burada oturan 80 haneye zamanında yer gösterilmesi durumunda sıkıntı kalmayacağını ifade ediyor ve yazısını şöyle sürdürüyor;

“İşin sosyal adalet bakımından en doğrusu mesken buhranı çeken şehrimizde bu işçi fakir halkı mağdur, perişan etmemek için evvela kaldırılacak evlerini nakledebilecek bir sahanın bulunması ve taksitle kendilerine sağlanmasıdır.”

Ordu’da soya ekimi seferberliği soyanın mısır ve fasulye karşılığında rekabet etme şansı bulamaması nedeniyle başarılı olamamıştır. Soya üretimindeki gelişme istenen seviyelere çıkmamış ve üretim 1970’li yılların sonunda 2000 tona kadar düşmüştür. Buna bağlı olarak Soya Fabrikası’nda soya yağı üretimi 1983 yılında 154 tona kadar inmiş ve 1985’te tamamen durmuştur.

Soya fabrikası bu kez ayçiçeği yağı üretimine yönelmiş ancak 1983 yılında 3248 ton olan ayçiçeği yağı üretimi de günden güne azalmış ve 1999 sonrasında 14 tona kadar gerilemiştir.

1999 yılından sonra ise fabrikanın fındık yağı üretimine yöneldiği görülmektedir. Rakamlar üzerinden bilgi verirsek 2002 yılında ham fındık yağı üretimi 6872 ton, dökme fındık yağı üretimi 1683 ton ve ambalajlı fındık yağı üretimi ise 10.000 ton olarak gerçekleşmiştir.

Soya işletmesinin tarihsel kuruluş ve gelişmesine baktığımızda, Sümerbank ve 25 gerçek kişinin taahhüt ettiği 2 milyon lira sermaye ile 20 Ekim 1957 tarihinde kurulduğunu tespit etmekteyiz. Ancak 31 Aralık 1962 tarihinde yapılan genel kurul toplantısında şirketin tasfiyesine karar verilmiş ve fabrikanın Sümerbank tarafından kurulmasının gerekli olduğu belirtilmiştir. O tarihten sonra Sümerbank tarafından devralınan fabrika ‘Sümerbank Ordu Yağ Sanayi Müessesi’  adını almıştır. Fabrika ise 12 Haziran 1965 Cumartesi günü ‘Sümerbank Ordu Soya Sanayi’ adıyla açılmıştır.

Fabrikada 1967 yılında 169 işçi ile 45 teknik eleman çalışıyordu. 10 bin ton soya fasulyesi işleme kapasitesi olan fabrika soyanın yanında fındık içi, keten tohumu, tütün tohumu, yer fıstığı gibi kabuksuz malzemeyi işleyebilecek durumdaydı. Fabrika işlenecek soyayı kasım ayında kilogramı 100 kuruştan alıyordu.

Soya Fabrikası’nda 1985 yılında 143 işçi ile 38 memur ve sözleşmeli personel görev yapıyordu. 1988 yılında personel sayısı 147 idi.

1986 yılında kamu payının tamamı özel sektöre satılmış 31 Aralık 1986 itibariyle kamu kurumu özelliği tamamen son bulmuştur.

1991 yılında baskı ünitesi yenilenerek 60 tonluk kapasite 150 tona çıkarılmıştır. Baskı ünitesi 650 milyon liraya mal olmuş ve 17 Mart 1991’de Sanayi ve Ticaret Bakanı Şükrü Yürür tarafından açılışı gerçekleştirilmiştir. Soya fabrikası 1998 yılında Çotanak markasıyla yemeklik fındık yağını piyasaya sürmüştür.

2001 tarihine kadar Soya Fabrikası’nın hisselerinin çoğu Fiskobirlik tarafından devralınmış ve 9 Aralık 2003 tarihinde ismi ‘Ordu Yağ Sanayi Anonim Şirketi’ olarak değiştirilmiştir.

2002’de çalışan sayısı 108’e düşmüştür.

Soya Fabrikası’nın tarihiyle ilgili en son yazılması gereken gelişme ise 5 Şubat 2010 tarihinde gerçekleşmiş ve fabrika bu tarihte Altaş Grup tarafından satın alınmıştır. Bugün ‘Altaş Yağ Sanayi’ adıyla üretime devam etmektedir.

Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
Aşırı hız bir can daha aldı
Aşırı hız bir can daha aldı
2 DUYARLI İNSAN!
2 DUYARLI İNSAN!